بررسی فقهی و حقوقی حق تملک و حق تصرف زوجه- قسمت ۹

بررسی فقهی و حقوقی حق تملک و حق تصرف زوجه- قسمت ۹

«و کان حقا علینا نصر المومنین» (سوره روم (۳۰)، آیه ی ۴۷) به معنای «ثابتا»؛
«و حق القول علی اکثرهم» (سوره یس(۳۶)، آیه ی۷) به معنای «ثبت»؛
«و حقت کلمه ربک» (سوره یونس (۱۰)، آیه ی۳۳) به معنای «ثبتت»؛
علامه طباطبایی در تفسیر آیه «یجادلونک فی الحق بعد مائبین» (سوره انفال(۸)، آیهی ۶) مینویسد: مراد از حق مقابل باطل است و آن امر ثابتی است که آثار واقعی مطلوبش بر آن مترتب میشود. (طباطبایی، ۱۴۰۳، ج۹، ۱۳)
استاد جوادی آملی(جوادی آملی، ۱۳۸۵، ۲۸-۲۹)معتقد است که حق در قرآن کریم به معنای عام آن بهکار رفته است و برخی موارد آن به این شرح است:
۱-حق در مقابل باطل، مانند: «جاء الحق و زهق الباطل» (سوره اسراء(۱۷)،آیهی ۸۱)
۲-حق در برابر ضلالت و گمراهی، مانند: «فماذا بعد الحق الا الضلال» (سوره یونس(۱۰)، آیهی۳۲)
۳- حق در مقابل سحر که از مصادیق باطل است، مانند: «و یحق الله الحق بکلماته»(سوره یونس(۱۰)، آیهی۸۲)
۴-حق در مقابل هوی، مانند: «و لو اتبع الحق اهواءهم لفسدت السماوات و الارض» (سوره مومنون(۲۳)، آیهی۷۱)
شایان ذکر است که در برخی آیات، حق بر معنای خاصی اطلاق شده است، از جمله درآیه «والله یقضی بالحق» (سوره اسراء(۱۷)، آیهی۲۰)، حق بر عدل در مقابل ظلم اطلاق شده و یا در ایه «و الذین فی اموالهم حق معلوم لسائل و المحروم» (سوره معراج (۷۰)، آیهی۲۴-۲۵)
حق به معنای نصیب و سهم معین استعمال شده است. باید توجه داشت که اولا این موارد در مقایسه با موارد مذکور اندک بوده و در این موارد خاص نیز، معنای مورد نظر با عنایت به مضمون آیه فهمیده شده است و ثانیا این معانی خاص نیز دور از معنای ثبوت و ثابت نیست.
مبحث دوم: انواع حق
حق را از دیدگاههای مختلفی میتوان مورد بررسی قرار داد. فقها از یک طرف، «حق» را به «حقالناس» و «حقالله» تقسیم نمودهاند. و برخی دیگر از طرف دیگر، «حق» را در برابر «حکم» قرار دادهاند. این روشی است که «فقهای امامیه» در بحث از حق به کار رفته و بر آن تاکید نمودهاند، در حالی که حقوقدانان، «حق» را به «حق مالی» و «حق غیر مالی» تقسیم کردهاند. آنچه در اینجا محل بحث ماست، تقسیمبندی از نظر حقوقدانان است.
گفتار اول: تقسیمبندی حق براساس حق مالی و حق غیر مالی
حق در یک تقسیمبندی، به «مالی» و «غیر مالی» تقسیم شده و ملاک این تقسیم مربوط به «حق داخل دارایی» و «حق خارج از دارایی» است. چنانکه اشاره شد، دارایی شامل اموال و حقوق متنوعی است ولی آنچه در داخل دارایی جای میگیرد باید ویژگی مالی داشته باشد؛ نتیجتا حقوق سیاسی، خانوادگی و شخصی وارد دارایی نمیشوند. (هاشمی؛تقیزاده، ۱۳۹۲، ۳۶)
۱-حق غیر مالی(شخصی)
«حقوق غیر مالی» حقوقی هستند که نیازهای مذهبی، سیاسی، خانوادگی، عاطفی و اخلاقی انسان را برآورده کرده قابل قیمتگذاری و مبادله نیستند، مثل حق ازدواج و ابوت و بنوت، حق ولایت(سرپرستی فرزندان) و حق داشتن دارایی و حق حضور در انتخابات و امثال اینها.(هاشمی؛تقیزاده، ۱۳۹۲، ۳۶)
۲-حق مالی
«حق مالی»، حقوقی هستند که در دسته دارایی قرار میگیرند و وابستگی شدیدی به شخص دارند. حقوق مالی، امتیازاتی هستند که حکومت و جامعه به منظور تامین نیازهای مادی به افراد داده است. حق مالی فرد بر شیء باعث میشود که اموال افراد از تصرف سایرین مصون باشد و دیگران، حق تعرض به آن را نداشته باشند. «حق مالی» در واقع بین «فرد» و «مال» یک پیوند نامرئی ایجاد میکند که سایرین، حق جدا کردن این پیوند را ندارند. این همان «حق مالی» شخص نسبت به «مال» میباشد که قانونگذار از آن حمایت کرده است. (هاشمی؛تقیزاده، ۱۳۹۲، ۳۷)
بنابراین میتوان گفت مطالب فوق بیانگر این مطلب هستند که درحقیقت تقسیم بندی حق از نظر حقوقدانان به دو دسته تقسیم میشود: «حقوق مالی» و «حقوق غیر مالی». آنچه در اینجا محل بحث ماست «حقوق مالی» است.
گفتاردوم: حق تصرف
در فقه بنا به عقیدهی مشهور، تصرف (اماره ید) که مورد تایید قانون مدنی هم قرار گرفته حاکی از آن است که هر شی اعم از منقول یا غیر منقول که تحت تصرف و استیلا شخص قرار دارد نشان دهنده این است که این شی از آن اوست و مدعی برای بدست آوردن و تصرف شی که نزد دیگری میباشد صرفا میتواند اقامهی دعوی و از ادلهی اثبات دعوی در صورت وجود استفاده کند تا مرجع قضائی حکم به نفع او دهد و او را به عنوان مالک و متصرف حقیقی آن شی یا حق بشناسد. در اینجا لازم است ابتدا به تعریف لغوی و اصطلاحی تصرف بپردازیم.
۱-مفهوم تصرف در لغت
تصرف در لغت چندین معنی دارد که از جمله آن میتوان به معانی زیر اشاره نمود.
التصرف (صرف): راه و روش. «حریه التصرف»: آزادی عمل و کار. «وضعه تحت التصرف»: آنرا زیر تصرف خود قرار داد. (مهیار، بی تا، ۵۹) (التصرف): هو التصرف فی الامر (نشوان بن سعید،۱۴۲۰، ۷۳۷)
تصرف در فرهنگ لغت معین به معنی بدست آوردن و مالک شدن است.(معین، ۱۳۴۷، ۲۳۹)
۲-مفهوم تصرف در اصطلاح
ای بینت مصارفها و شوارعها کانه من التصرف و التصریف (ابن منظور، ۱۴۱۴ ه.ق، ج۹، ۱۸۹)
ما یصدر عن الشخص بارادته، و یرتب الشرع علیه احکاما مختلفه و بهذا المعنی یکون التصرف اعم من الالتزام اذ من التصرف ما لیس فیه التزام. (عبدالرحمان، بی تا،۴۵۵)
تصرف عبارت است از اینکه مالی در اختیار کسی باشد و جز در موارد منع قانونی شخصا بتواند دربارهی آن مال هر گونه تصمیم که بخواهد بگیرد. چنان تصمیمی ولو در موارد منع قانونی هم تصرف بشمار میآید هر چند که تصرف غیر قانونی خوانده میشود. (امامی، ۱۳۵، ۵۱)
آقای جعفری لنگرودی در مورد تصرف در کتاب حقوق اموال خود مینویسد: کسی که به عنوان صاحب واقعی حق، در مورد حق، دخالت کند دخالت او تصرف نامیده میشود. تصرف غالبا در حقوق عینی بکار میرود. این تعریف شامل اعیان و حقوق است. (جعفری لنگرودی، ۱۳۷۶، ۱۳۸)
مادهی ۲۲۲۸ قانون مدنی فرانسه در تعریف تصرف می گوید: «تصرف عبارت است از تصاحب و یا استفاده در یک چیز یا از یک حق که داریم یا اعمال حق در آن میکنیم باواسطه یا بلاواسطه.»
تصرف در اصطلاح حقوقی دو معنی دارد: گاهی تصرف را به معنی هر نوع عمل مادی یا حقوقی که در چیزی تحول و تغییر ایجاد نماید، استعمال میکنند. مثلا خراب کردن خانه یا تعمیر یا مستقل کردن آن به دیگری تصرف بدین معنی است. گاهی نیز تصرف را به معنی دیگری بکار میبرند که عبارت است از تسلط و استیلا بر مال در مقام اعمال حق، تصرف بدین معنی برابر ماده ۳۵ قانون مدنی دلیل مالکیت است. این قاعده در اصطلاح حقوق مدنی قاعده یا اماره ید نامیده میشود. در حقیقت، تصرف یک اماره قانونی است یعنی وضعی است که به حکم قانون دلیل بر مالکیت شناخته شده است. (صفایی، ۱۳۸۲، ۲۰۵)
۳- انواع تصرف
تصرف از جهات گوناگون تقسیمپذیر است، از آن جمله:
تقسیم تصرف به لحاظ فعلی از افعال به تصرف فعلی مانند غصب و قبض عین از سوی فروشنده و خریدار .تصرف قولی نیز یا عقدی است، مانند بیع، هبه و مضاربه و یا غیر عقدی، مانند ابراء
تصرف به لحاظ تصرفکننده، به تصرف مستقیم(تصرف مالک در مال خود بدون واسطه) و غیرمستقیم، همچون تصرف فضولی و وکیل و به تصرف عدوانی (تصرف در مال دیگری بدون رضایت وی) و غیر عدوانی(مالکی یا امانی) و به لحاظ آثار تصرف به تصرف ناقل، مانند بیع، هبه و اجاره و تصرف مسقط خیار، تقسیم میگردد. (هاشمی و همکاران، ۱۴۲۶ ه.ق، ۴۹۸)

این مطلب را هم بخوانید :
پژوهش دانشگاهی - تاثیر اجرای قانون جدید تخلفات راهنمایی و رانندگی بر میزان تصادفات و تلفات مطالعه موردی محور ...

منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است