بررسی فقهی و حقوقی حق تملک و حق تصرف زوجه- قسمت ۸

بررسی فقهی و حقوقی حق تملک و حق تصرف زوجه- قسمت ۸

حق به معنی آفریده شده است، از این جهت که آفریدگار آن را مطابق و بر وفق حکمت آفریده است. «وما خلقالله ذلک الا بالحق». (سوره یونس(۱۰)، آیهی۵)
حق به معنی اعتقاد مطابق با واقع است.
حق به معنای گفتار و کردار مطابق با آنچه باید و شاید.
زبیری، حق را همان موجود ثابت میداند. (زبیری، ۱۴۰۶، ج۶، ۳۷۵)
برخی معتقدند که هر چند بعضا معانی متعددی برای حق ذکر شده، این معانی به معنای واحدی که مفهوم ثبوت و ثابت است، برمیگردد. (قیومی، ۱۹۸۷م، ۵۵)
بنابراین میتوان گفت که حق در معنای مصدری به معنای ثبوت، و در معنای وصفی به معنای ثابت است و به همین اعتبار بر خداوند متعال اطلاق حق میشود: «و یعلمون ان الله هو الحق المبین ». (سوره نور(۲۴)، آیه ی۲۵)، زیرا ثبوت حق تعالی برترین ثبوتهاست که به تعبیر فلسفی با عدم یا عدمی اختلاط ندارد. همچنین به کلام راست حق گفته میشود، زیرا مضمون آن در واقع ثبوت دارد. (غروی اصفهانی، ۱۴۲۵، ج۱، ۳۸)
همانطور که ملاحظه شد حق معانی مختلفی را در بر میگیرد؛ به همین دلیل اکثر محققان واژه حق را مشترک معنوی میدانند.
به عبارت دیگر حق در هر یک از موارد و مصادیق خاص خود، دارای مفهوم ویژهای است؛ مثلاً حق در مورد حق ولایت، ولایت اعتبار میشود و در حق زوجیت، زوجیت اعتبار میشود و این دو اعتبار هیچ قدر مشترک ومفهوم واحدی با هم ندارند.
بنابراین یکی از معانی حق اصلی است و سایر معانی به نحوی که گذشت به آن برگشت میکند. بدین معنا که حق یک معنا بیشتر ندارد و مغایرت معناهای مختلف آن ناشی از مصادیق گوناگون آن است.
در خصوص معنای اصلی حق هم دو نظریه وجود دارد؛ برخی آن را به معنای ثابت میدانند یعنی در این دیدگاه حق هر امر ثابت (اعم از واقعی ونسبی) است و این معنا در تمام موارد استعمال حق، صدق میکند؛ همچنان که باطل به چیزی اطلاق میشود که ثابت نیست. (معاونت آموزش قوهی قضائیه، ۱۳۸۸، ۴) و بعضی دیگر نیز معنای اصلی حق را مطابقت میدانند که بیان شد.
به نظر نگارنده همه معانی که ذکر شد به نوعی مکمل یکدیگر میباشند. در حقیقت همه معانی حق یک چیز را بیان میکنند و آن حقوقی است که به هر فرد خداوند داده است و این حقوق مطابق و هماهنگ با آفرینش انسان است و برای وی ثابت است.
گفتار دوم: مفهوم حق در اصطلاح
در خصوص مفهوم اصطلاحی حق نیز تعاریف مختلفی از سوی فقها و حقوقدانان ارائه شده که در اینجا بیان مینماییم.
۱: مفهوم حق در اصطلاح فقها
واژه حق در اصطلاح هم معانی گستردهای را در برمیگیرد که مهمترین معنای آن در تعاریف گوناگون در متون فقهی به شرح زیر میباشد.
الف: سلطنت
بعضی از محققان گفتهاند: حق در اصطلاح فقهی به معنای سلطنت به کار رفته است. شیخ انصاری در تعریف حق میگوید: «حق نوعی از سلطنت است که بر چیزی یا شخصی متعلق است مانند حق خیار و حق قصاص». (انصاری، ۱۳۸۸، ج۴، ۲۱) در کلام برخی از فقهای دیگر هم تعبیراتی نزدیک به همین معنا درباره تعریف اصطلاحی حق دیده میشود که عبارتند از: «قدرت شرعی و (قانونی) فرد بر انسان دیگر یا بر مال یا هر دو اعم از مادی ومعنوی میباشد». (آل بحرالعلوم، بیتا، ج۱،۱۴)
همچنین علامه نائینی حق را به معنای سلطنت ضعیف داشتن بر منافع و اموال و اعیان تعریف میکند. «الحق عباره عن اعتبار خاص الذی اثره السلطنه الضعیفه علی شیء و مرتبه ضعیفه من الملک.» (نائینی، ۱۳۷۳، ج۱، ۴۲)
نکته: منظور از سلطنت یا توان تصرف است(گاهی توان تصرف به دلیل خارجی از بین میرود، در حالی که حق جای خود است.) یا جواز تصرف(در جاهایی که تصرف به دلیل خارجی ممنوع است، جواز تصرف باقی است و موقتا از فرد گرفته شده است.)
معنای فوق نیز از آیه شریفه «وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتی‏ حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُورا» (سورهی اسراء(۱۷)، آیهی۳۳) برداشت میشود زیرا مراد از سلطنت در این آیه در حقیقت همان حقی است که ولیدم در قصاص از قاتل ویا اخذ دیه از وی میتواند اعمال کند.
ب: ملک
برخی دیگر از فقها حق را نوعی ملک اعتبار کردهاند که در مقابل عین، دین، منفعت وانتفاع به کار میرود، پس میگویند مالکیت دین، مالکیت عین، مالکیت منفعت.
به نظر میرسد که ما نمیتوانیم حق را در معنای ملکیت به کار ببریم چرا که حقوقی وجود دارد مثل حق حضانت یا حق الابوه که نمیتوان در مورد آنها ملک را بهکار برد زیرا در حقیقت ذی حق مالک چیزی نمیتواند باشد. (ولایی، ۱۳۹۱، ۶۰)
ج: حکم
برخی از فقها هم حق را مترادف حکم دانستهاند. البته فرق اساسی نیز بین حکم و حق وجود دارد. اول اینکه در حق، اختیار و تسلط شخصی وجود دارد برخلاف حکم. دوم، حق قابل اسقاط است و قابل نقل وانتقال بر خلاف حکم. (ولایی، ۱۳۹۱، ۶۰)
به نظر نگارنده حق در معنای سلطنت در معنای جامعتری به کار رفته است و در حقیقت این حق سلطنت مخصوص به خداوند میباشد. اما از آنجا که خداوند خود، خواهان اجرای عدالت در میان مردم میباشد این حق را به آنها داده تا در موارد لازم بتوانند از حقوق تضییع شدهی خود دفاع کنند.
بنابراین استفاده از حق سلطنت برای انسان فقط یک اعتبار است زیرا خداوند به عنوان خالق هستی و عدالت این حق را به انسان داده است. لذا حق سلطنت به معنای هر چیزی که در دست و تصرف انسان است اعم از امور مالی، غیرمالی، منافع میباشد. یعنی این معنا سایر معانی دیگر را هم دربر میگیرد.
۲: مفهوم حق در اصطلاح حقوقدانان
از اوایل قرن بیستم نظر حقوقدانان به مفهوم حق معطوف شد. آنان به تأمل دریافتند که وقتی از حق سخن میگوییم، در تمامی موارد یک معنا را اراده نمیکنیم؛ بلکه با توجه به موضوع حق و چگونگی استحقاق و تکلیف و نیز تأمل در نوع ارتباط و جهتگیری توزیع امتیازات و مسئولیتها درمییابیم حق انواع متفاوتی دارد که در گونههای ذیل قابل طرح است: حق ادعا، حق آزادی، حق قدرت، حق مصونیت.
وینشیلد حقوقدان آلمانی حق را چنین تعریف کرده است: «توان و قدرتی که نظم حقوقی به اراده اعطا کرده است.» (کاتوزیان، ۱۳۷۷، ۳۷۲).
همچنین یکی از حقوقدانان عرب در تعریف حق میگوید: «حق آن رابطه حقوقی است که به سبب آن، قانون به یکی از اشخاص این توانایی را میدهد تا به گونهای ویژه و منفرد بر چیزی تسلط و چیرگی یابد (یا آن را تصرف کند) و یا شخص دیگر انجام دادن یا ندادن چیزی یا کاری معین را بخواهد.» (کبره، ۱۹۹۳، ۳۷۴)
آیرینگ حقوقدان آلمانی نیز حق را چنین تعریف کرده است: «نفعی که از نظر حقوق، حمایت شده است.» (کاتوزیان، ۱۳۷۷، ۳۷۴-۳۷۳)
با این حال بهترین تعریفی که از حقوقدانان در خصوص حق ارائه شده این است که حق امتیاز و نفعی است متعلق به شخص که حقوق هر کشور در مقام اجرای عدالت، از آن حمایت میکنند و به او توان تصرف در موضوع حق و منع دیگران از تجاوز به آن را میدهد. (معاونت قوه قضائیه، ۱۳۸۸، ۸)
همانطور که ملاحظه شد تعریف دقیق وجامع اصطلاح حق بسیار دشوار است و آنچه که به عنوان تعریف ذکر شده ناظر به آثار آن میباشد.
گفتار سوم: مفهوم حق در قرآن
در قرآن کریم کلمهی حق و مشتقاتش ۲۸۷ مرتبه به صورت مصدر، اسم و صفت بکار رفته است. هر چند مفسران قرآن کریم معانی مختلفی را برای حق ذکر نمودهاند، به نظر میرسد که حق در قرآن کریم نیز به معنای لغویاش یعنی ثبوت، ثابت و ضد باطل بکار رفته است، از جمله:
«و یحق الله الحق.» (سوره یونس (۱۰)، آیه ی ۸۲) به معنای «یثبته» ؛

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.