بررسی جامعه شناختی جهت گیری¬¬های دینی دانشجویان دانشگاه¬های دولتی شهر اصفهان- قسمت ۵

بررسی جامعه شناختی جهت گیری¬¬های دینی دانشجویان دانشگاه¬های دولتی شهر اصفهان- قسمت ۵

جدول ‏۴-۴۰: ارتباط بین میزان سرمایه اجتماعی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان ۱۱۱
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
جدول ‏۴-۴۱:ارتباط بین ابعاد سرمایه اجتماعی و ابعاد جهتگیریهای دینی سکولاریستی و پلورالیستی دانشجویان ۱۱۲
جدول ‏۴-۴۲:ارتباط بین گروه مرجع و جهتگیریهای دینی دانشجویان ۱۱۳
جدول ‏۴-۴۳: ارتباط بین تأثیرگذاری گروه مرجع درونگروهی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان ۱۱۴
جدول ‏۴-۴۴:ارتباط بین تأثیرگذاری گروه مرجع برونگروهی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان ۱۱۵
جدول ‏۴-۴۵:ارتباط بین انواع گروه مرجع و ابعاد جهتگیریهای دینی سکولاریستی و پلورالیستی دانشجویان ۱۱۶
جدول ‏۴-۴۶:ارتباط بین مصرف رسانه و گروه مرجع ۱۱۷
جدول ‏۴-۴۷:ارتباط بین شبکه ارتباطی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان ۱۱۹
جدول ‏۴-۴۸:ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و شبکه ارتباطی دانشجویان ۱۱۹
عکس مرتبط با اقتصاد
جدول ‏۴-۴۹: ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و گروه مرجع دانشجویان ۱۲۰
جدول ‏۴-۵۰: ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و میزان سرمایه اجتماعی ۱۲۱
جدول ‏۴-۵۱: ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و مصرف رسانهای دانشجویان ۱۲۲
جدول ‏۴-۵۲: ارتباط بین جنسیت و انواع جهتگیری دینی در بین دانشجویان ۱۲۳
جدول ‏۴-۵۳: شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر سکولاریسم ۱۲۸
جدول ‏۴-۵۴: شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر پلورالیسم ۱۲۹
جدول ۴-۵۶:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی بیرونی ۱۳۳
جدول ۴-۵۸:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی آنجهانی ۱۳۵
جدول ۴-۵۸:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی مصلحتاندیش ۱۳۶
جدول ۴-۵۹:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی معرفتاندیش ۱۳۷
جدول۴-۶۰:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی تجربتاندیش ۱۳۸
فهرست اشکال
شکل ‏۲-۱: مدل نظری پژوهش ۵۰
فهرست نمودارها
نمودار ‏۴-۱: توزیع فراوانی سن پاسخگویان ۸۳
نمودار ‏۴-۲: هیستوگرام توزیع پاسخهای افراد در قالب مقیاس بنیادگرایی ۸۷
نمودار ‏۴-۳:توزیع نمرات دانشجویان برای جهتگیری دینی مصلحتاندیش ۹۵
نمودار ‏۴-۴: هیستوگرام توزیع پاسخهای افراد در قالب مقیاس جهتگیری دینی معرفتاندیش ۹۷
نمودار ‏۴-۵: توزیع نمرات دانشجویان برای متغیر میزان سرمایه اجتماعی ۱۰۱
نمودار ‏۴-۶: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی سکولاریسم ۱۲۷
نمودار ‏۴-۷ :نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی پلورالیسم ۱۲۹
نمودار ‏۴-۸: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی بنیادگرایی ۱۳۰
نمودار ‏۴-۹: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی درونی ۱۳۱
نمودار ۴-۱۰: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی بیرونی ۱۳۲
نمودار۴-۱۱: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی اینجهانی ۱۳۳
نمودار۴-۱۲: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی آنجهانی ۱۳۴
نمودار۴-۱۳: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی مصلحتاندیش ۱۳۵
نمودار۴-۱۴ : نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی معرفتاندیش ۱۳۶
نمودار۴-۱۵: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی تجربتاندیش ۱۳۷

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

 

فصل اول: کلیات تحقیق

 

 

مقدمه

 

دین، همراه دیرینه و همیشگی انسان در برهههای مختلف تاریخ بوده و خواهد بود. در تاریخ زندگی بشر، طیفی از اعتقادات، مناسک و اعمال مذهبی وجود دارد که در یکسوی آن یکتاپرستی و پرستش خدای مطلق و در سوی دیگر، پرستش بتها و اعتقاد به تابوها دیده میشود. بسیاری از رفتارهای آدمی از آغاز بر محور ارزشهایی که رنگ دینی داشتهاند، قرار گرفته و عمدتاً از این ارزشها تأثیر پذیرفته است.
به صورت کلی، هرگاه بشر اندیشهورز با انگیزه اصلاح یا از سر تحیر به تأمّل در محیط خویش پرداخته است ناخواسته خود را با شاخصترین پدیده اجتماعی تأثیرگذار در حیات انسانها، یعنی دین مواجه دیده است. پس سابقه اندیشه های اجتماعی درباره دین به قدمت اندیشهورزیهای اجتماعی بشر است که از گذشته های دور توسط فلاسفه و متکلمین هر عصر صورت میگرفته است(شجاعی زند،۱۳۸۰: ۱۴۳).
انسان، موجودی ذیشعور و دارای احساسات فطری و درونی است و عمدتاً براساس ارزشها، نگرشها، باورها و اعتقاداتی که معمولاً خاستگاه دینی دارند، عمل میکند. در جزئیترین رفتار انسان جلوههایی از بایدها و نبایدهای ارزشی مشاهده میشود و به همین دلیل سرتاسر تاریخ زندگی بشر، عرصه دفاع از ارزشها و باورهایی بوده است که نه تنها با روح آدمیان عجین گردیدهاند، بلکه در شیوه رفتار و عملکرد آنان نیز نمود یافته و باعث شکلگیری جهتگیریهای دینی شدهاند.
با توجه به نقش دین در زندگی اجتماعی انسان مدرن، مطالعه دین و جهتگیری دینی یکی از جنبههای مهم پژوهش و نظریهپردازی در جامعهشناسی معاصر را تشکیل میدهد و از ابتدای پیدایش جامعهشناسی مدرن، مطالعه دین به لحاظ نقشی که در ایجاد و حفظ ساختارهای اجتماعی دارد، مورد توجه بوده است. رشته جامعهشناسی ارتباط نزدیکی با مطالعه مذاهب دارد، چرا که جامعهشناسان اعتقاد دارند دین یک نهاد اجتماعی است و همه ویژگیهای پدیده اجتماعی را دارد. در این زمینه سنسیمون معتقد است که دین در صورت امروزی شده آن، برای حفظ حیات اجتماعی و معنی ضروری است و در نظر پیروان او، دین سیمانی(عامل پیوند) برای جامعه است؛ زیرا اجتماعی بودن انسان را بیان میکند( شجاعیزند، ۱۳۸۸: ۴۳).

 

بیان مسئله:

 

دین یکی از پدیده هایی است که هم میتواند بر جامعه، ساختار و مناسبات آن تأثیر گذارد و هم متأثر از آنها باشد، بدین ترتیب برای جامعه شناسان، دین یک پدیده اجتماعی محسوب میشود. تا زمانیکه دین در ایمان و تعلّق فرد وجود داشته باشد، امری فردی محسوب میشود، اما زمانیکه وجه اجتماعی بیابد و در هنجارها، باورها و کنش اجتماعی تجلّی یابد و حیات اجتماعی را متأثر سازد و بتوان برای آن کارکردهایی در جامعه قائل شد، امری اجتماعی محسوب میشود.
دین پدیدهای جهانی است و شاید یکی از خصایص اساسی و متمایزکننده نوع بشر باشد و بیگمان به اندازه زبان بشری قدمت دارد. قرائن فراوانی دال بر اینکه انسانها به نحو اجتناب ناپذیری دینی هستند وجود دارد و دین نیرویی قوی در زندگی بشر است (پترسون و دیگران،۱۳۷۷: ۱۷). دین، جامعه را از طریق تقویت فرهنگ و ساختار اجتماعی به شکل یک کُل در میآورد و در اکثر جوامع به تقدّس بخشیدن ارزشهای فرهنگی کمک میکند(Roberts,1995:59).
هیچ جامعه شناخته شدهای نیست که در آن شکلی از دین وجود نداشته باشد، اگرچه اعتقادات و اعمال مذهبی از یک فرهنگ به فرهنگ دیگر فرق میکند(گیدنز،۱۳۸۴: ۵۱۴). بدین لحاظ است که نمیتوان جوامع را به دو سطح دیندار و بیدین تقسیمبندی کرد. دین یکی از ارکان اصلی جوامع بوده که طی زمان و حوادث متعدد ظهور و بروزهای متعددی یافته است. به عبارت دیگر، دین در جوامع در حین اینکه تغییراتی موجب شده است در برخی دوره ها به کلی دگرگون شده و ظهورهای متعددی پیدا کرده است. اما هیچگاه به طور کامل از صحنه اجتماع محو نشده است. در زمان معاصر، در محتوا و عملکرد دینی جوامع به دلیل جریان مدرنیزاسیون تغییراتی صورت گرفته است. به صورتی که ما شاهد ظهور انواع جهتگیری دینی[۱] در بین افراد جامعه بودهایم.
در همین راستا، جهتگیری دینی عبارت است از عملکرد فرد بر اساس باورهای دینی خود. کنشهای دینداران از طریق جهتگیری های دینی آنها در عرصه های اجتماعی و سیاسی شناخته می شود. این کنشها همواره با سوگیری ها و وجهه نظرهایی درباره جامعه، سیاست و… همراه است. به عبارت دیگر، ما با اشکال متفاوتی از دینداری مواجه هستیم که ناشی از جهتگیری های مختلفی است که افراد در قبال دین اتخاذ میکنند. این جهتگیری ها در بستر جامعه معنا می یابند. جهتگیریهای دینی انواع مختلفی دارد و شامل جهتگیری درونی[۲]، بیرونی[۳]، بنیادگرایی[۴]، سکولاریسم[۵]، پلورالیسم[۶] و … است. جهتگیری دینی درونی عبارت است از آن نوع دینداری که در آن فرد معتقد، به تمامی اعتقادات دینی خود پایبند است و تحت هر شرایطی به فرامین دینی عمل میکند. افراد دارای جهتگیری دینی درونی، سعی میکنند ارزشها و باورهای دینی را درونی کرده و به طور کامل دنبال کنند؛ بدین معنا که این افراد با دین خود زندگی میکنند. از آنجا که این افراد تعالیم دینی را درونی کردهاند، بهتر میتوانند با دیگران مدارا و رفتار کنند(Allport & Ross,1995:5 ). در جهتگیری دینی درونی، فرد تلاش میکند که جنبه های غیر الهی و سکولار زندگی را با ایمان و ابعاد روحانی خود سازگار کند. از سوی دیگر، افراد دارای جهتگیری دینی بیرونی، به لحاظ نظری، دارای باورهای دینی هستند که فقط نقش ابزاری دارند و دین را صرفاً وسیله ای برای نیل به اهداف و مقاصد دیگر در نظر میگیرند(همان: ۶).
از جهتگیریهای دینی دیگرکه در بالا ذکر شد میتوان به بنیادگرایی اشاره کرد. بنیادگرایی به معنای سرسختی در مذهب و جهان بینی است که هدف آن بازگشت در تفکّر و اندیشه بر بنیاد ریشه های اولیه دین و ایدئولوژی است (محمدپور، ۱۳۹۰: ۸۱). جهتگیری سکولاریستی در دینداری از جامعه ای به جامعه دیگر متفاوت است. این نوع جهتگیری به صورت عمومی به مفهوم ممانعت از دخالت دین در امور عمومی جامعه است. سکولاریسم بر مبنای انکار تأثیرگذاری امور مقدس در زندگی انسانی، همه ارزشها و حقایق را بر محور انسان، عقل انحصاری، ابزاری و حسابگر او قرار میدهد (کچوئیان،۱۳۷۴: ۴۱-۴۳).کثرتگرایی عبارت است از قبول و پذیرش این دیدگاه که تحویل و تبدیل وجود انسانی از حالت خود محوری به خدا محوری( حقیقت محوری)، به طُرق گوناگون در درون همه سنت های دینی بزرگ عالم صورت میگیرد. به عبارت دیگر، تنها یک راه و شیوه نجات و رستگاری وجود ندارد، بلکه راه های متعدّد و متکثّری در این زمینه وجود دارد(محمدرضایی،۱۳۸۳: ۵۸).
در جامعه ایران، مذهب با وجود فراز و نشیب هایی که در طول تاریخ داشته، همواره یکی از نهادهای پرنفوذ و مؤثر در عرصه زندگی اجتماعی بوده است. به خصوص پس از پیروزی انقلاب، دین از طریق کنترل نهاد سیاست توانسته است بر گستره وسیعی از زندگی اجتماعی سایه افکند. به طوریکه در حال حاضر هم حکومت ماهیت دینی دارد و هم براساس پژوهشهای پیمایشی، اکثریت قابل توجّهی از جامعه دارای گرایش و التزام دینی هستند؛ به طوریکه براساس یافته های موج اول پیمایش« ارزشها و نگرشهای ایرانیان»، بیش از ۷۰ درصد پاسخگویان اعمال واجب دینی را «همیشه» یا « اکثر اوقات» انجام میدهند ( دفتر طرح های ملی وزارت ارشاد، ۱۳۸۱: ۱۷۴).
با این حال، جامعه ایرانی در دهه های اخیر با فرایندهای مربوط به مدرنیته یا تجدّد مواجه بوده است. تجدّد همه حوزه های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و دینی را تحت تأثیر قرار داده و ارزشهای جدیدی را در جامعه رواج داده است. این ارزشها که از آن به ارزشهای مدرن تعبیر میشود، موجب تکثّر اعتقادات و گرایشهای فکری و تنوع سبکهای زندگی شده است که در برخی از زمینه ها با آموزه ها و تفسیرهای سنتی از دین در تعارض قرار دارد.
تاکنون تحقیقات گستردهای در این زمینه صورت گرفته که هریک در ابعاد گوناگون و از زوایای مختلف به این چالش نگاه کرده و از منظری خاص به سنجش جهتگیریهای دینی افراد پرداخته و درصدد برآمده اند تا عوامل اجتماعی و فردی مؤثر در این تغییرات را شناسایی کنند. بنابراین شناخت جهتگیریهای دینی در جوانان میتواند راهگشای تدوین هرچه بهتر سیاستگذاریهای فرهنگی در جامعه مذهبی ایران باشد.

 

سؤالات پژوهش

 

در پژوهش حاضر در پی پاسخگویی به سؤالات زیر میباشیم:
– چه انواعی از جهتگیریهای دینی در بین دانشجویان وجود دارد؟
– چه عواملی در ایجاد انواع جهتگیریهای دینی در بین دانشجویان مؤثر میباشند؟
– سهم هریک از عوامل در ایجاد و تقویت هریک از انواع جهتگیری دینی در بین دانشجویان تا چه اندازه است؟

 

ضرورت پژوهش:

 

با توجه به دلایل زیر میتوان گفت بررسی جهتگیریهای دینی در بین دانشجویان از اهمیت اساسی برخوردار است:
دین به عنوان یک نهاد اجتماعی با خصیصه فردی و اجتماعی، از ارزشها و قواعد اجتماعی پشتیبانی میکند و جهت دهنده و مظهر قدرت جامعه و انسان، بسترساز ارتباطات انسانی و موجب ثبات، استمرار و همبستگی جامعه است. از سوی دیگر دین ارزشها را میآفریند و هنجارها را شکل می دهد، به ارزشهای ثابت اخلاقی قداست میبخشد، زندگی انسان از آن معنی میگیرد و راهنمای مؤثری برای هدایت و سعادت انسان در دنیا و آخرت است. دین کارکردهای مختلفی را برای جامعه و فرد به انجام میرساند. دین برای جامعه معنایی از اجتماع و اجماع را به وجود می آورد و آن را تحکیم می بخشد. رفتارهای ضد اجتماعی را منع نموده و راه هایی را برای انسجام دوباره متخلفین پیشنهاد میکند (تنهایی،۵:۱۳۹۰).
هیچ جامعه شناخته شدهای در طول تاریخ بدون دین نبوده است (دورکیم، ۱۳۸۳ : ۳۲۹ ). در طول ادوار مختلف تاریخ و در جوامع متفاوت، ادیان به اشکال مختلف وجود داشته اند. در این میان، دین در جامعه ایران نیز از جایگاهی خاص برخوردار بوده و هست. در طول تاریخ، ایران همیشه جامعه ای دینی بوده و دین در آن همهگیر بوده است، به گونه ای که غالب اوقات دین فرا نهادی بوده که سایر اجزاء جامعه را تحت الشعاع خود قرار میداده است (کاظمی و فرجی، ۱۳۸۲ :۱۳ ). شاید به جرأت بتوان گفت که مطالعه جامعه شناختی در هر زمینه ای در ایران بدون لحاظ کردن دین ناممکن است. پژوهشهای انجام شده در ایران نیز مؤید این مطلب است، چرا که اغلب آنها، دین را به عنوان عاملی با تأثیرات مستقیم یا غیرمستقیم در نظر گرفته اند(فرجی و حمیدی، ۱۳۸۷ : ۶).
اهمیت پژوهش های انجام شده در حوزه دین و ارزشهای اجتماعی از آن روست که جامعه ما در مرحله گذار به مرحله صنعتی قرار دارد و از نوعی دوگانگی در ابعاد مختلف زندگی افراد رنج میبرد که این امر در شکلگیری نظام ارزشی افراد، به ویژه جوانان، بی تأثیر نبوده است. از طرف دیگر، دین با جنبه های گوناگون زندگی مردم جامعه ما هم درآمیخته است و میتوان تأثیر آن را در همه جوانب دید. به لحاظ دیگر این که کشور ما در حال حاضر به شکل یک حکومت دینی اداره می شود که ترکیب دین و ارزشها و سیاست میتواند تأثیرات زیادی بر جنبههای مختلف زندگی مردم به خصوص نسل جوان بگذارد.
از آن جاکه دانشجویان، گردانندگان فردای جامعه هستند، مطالعه روحیات و نگرشهای آنها در عرصه های مختلف، خصوصاً به لحاظ جهتگیری دینی، میتواند دورنمایی از وضعیت آتی جامعه و خصوصاً نگرش مدیران،کارشناسان وگردانندگان فردای جامعه ایران ترسیم کند. همچنین تفکرات و نگرش های این گروه از جوانان نمایانگر میزان موفقیت، اثرگذاری و جهتگیری درونی نهادهای مدعی دینیسازی جامعه است. بنابراین طراحی هرگونه نظام اجتماعی و آموزشی با هدف تربیت دینی موفق مبتنی بر واقعیت، نیازمند شناخت دقیق وضعیت جهتگیریهای دینی در بین جوانان دانشگاهی است.

 

اهداف پژوهش :

 

 

هدف اصلی:

 

 

بررسی جامعه شناختی جهتگیریهای دینی دانشجویان در دانشگاه های دولتی شهر اصفهان.

 

 

اهداف فرعی

دیدگاهتان را بنویسید