پایان نامه – اقدامات و رهیافت‌های ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی

Abstract atoms background with purple and blue motion dots

با شتاب گرفتن روند توسعه شهری در سطح جهانی و به ویژه کشورهای توسعه یابنده در چند دهه اخیر، نهادها و سازمان­های گوناگونی برای پاسخگویی و یافتن راه­حل­هایی برای مشکلات حل نشده توسعه شهری شکل گرفته­اند که یکی از مهمترین این مراکز؛ کمیسیون اسکان سازمان ملل متحد ((UNCHS است که به عنوان یکی از مراکز مهم جهانی جمع‌آوری اطلاعات درباره روند توسعه شهری و انتشار راهکارها و انتقال تجارب موفق تحت عنوان «تجارب جهانی موفقBest Practices  با همکاری بسیاری از سازمان­های رسمی و سازمان های غیر­دولتی Non Government Organization (NGO) شناخته می‌شود و قدمت فعالیت آن از زمان تأسیس در ونکوور کانادا در سال۱۹۷۶ به بیش از ربع قرن می‌رسد.

از مراکز مهم دیگر، سازمان اجرایی کمیسیون اسکان به نام «هبیتات Habitat » است که در سال ۱۹۷۸ با وظیفه ارتقاء و بهبود سکونتگاه­های پایدار از لحاظ اجتماعی و محیطی و نیل به تحقق راهبرد «سرپناه مناسب برای همه Adequate Shelter for All » تأسیس شد. بدین ترتیب هبیتات در شرایطی فعالیت خود را آغاز کرد که سیاست­های غالب در عرصه مسکن و توسعه شهری عبارت بودند از: ساخت و ساز مجموعه­های آپارتمانی و تخریب و پاکسازی سکونتگاه­های غیررسمی. با آغاز به کار هبیتات  راهبردهای به رسمیت شناختن بخش غیررسمی، ارتقاء و بهبود سکونتگاه‌های غیررسمی و طرح‌های «تأمین زمین و خدمات Site & Services Project » و پرداخت یارانه زمین و مسکن مورد نظر قرار گرفتند. از اسناد مهمی که از اواسط دهه ۱۹۷۰ تا اواسط دهه ۱۹۸۰ منتشر شدند می­توان به اعلامیه ونکوور؛ سرپناه، فقر و نیازهای پایه (بانک جهانی ۱۹۸۰)؛ ارزیابی بانک جهانی از طرح­های زمین و خدمات (۸۳-۱۹۸۱) و تأمین مسکن کودکان (یونیسف) نام برد. در اواخر دهه ۸۰، رویکردهای توانمندسازی و بهبود وضعیت مدیریت شهر با تأکید برمشارکت بخش خصوصی و عمومی، مشارکت اجتماعی، تأمین مالی مسکن و ظرفیت­سازی به عنوان راهبردهای اصلی این دوره مطرح شدند. انتشار اسنادی همچون؛ )راهبرد جهانی سرپناه تا سال ۱ (۲۰۰۰در سال ۱۹۸۸ و نیز سیاست­های شهری و توسعه اقتصادی(بانک جهانی-۱۹۹۱)، شهر، فقر و مردم (UNDP) و توانمندسازی بازار مسکن(بانک جهانی-۱۹۹۳) توصیف­کننده و سندهای پشتیبان راهبردهای مطرح شده در این دوره بودند.

از اواسط دهه ۹۰، راهبرد توسعه پایدار شهرها در دستور کار هبیتات قرار می­گیرد که برنامه ­ریزی کل نگر با هدف ایجاد تعادل میان کارآمدی، برابری و پایداری را در کانون توجه قرار می‌دهد که ابزار اصلی اجرای آن همانند دوره قبل و با تأکید بر مدیریت زیست محیطی و از میان بردن فقر است. از اسناد پشتیبان این دوره می‌توان به گزارش کمیسیون اسکان با عنوان « توسعه پایدار سکونتگاه­ها»، به اجرا گذاردن منشور ۲۱ که همان بومی ساختن تجارب جهانی و تحقق سکونتگاه­های پایدار و تأمین مسکن مناسب است، اشاره کرد. در ادامه تلاش‌ها برای تدارک و برگزاری دومین کنفرانس سازمان ملل در زمینه مباحث توسعه شهری و مسکن (هبیتات دو)، در سال ۱۹۹۵ سمیناری جهانی با نام «چالش شهرهای غیررسمی» در شهر «بلو هوریزونته» برزیل برگزار گردید. در کنار این اجلاس، کارگاهی نیز با عنوان «ساماندهی نحوه تصرف زمین» برپا شد. از اهم نتایج این سمینار و کارگاه می­توان به اهمیت نقش محوری شهرها، تدوین سیاست شهری، محوریت نقش شهرداری‌ها، تأکید بر دسترسی گروه‌های کم درآمد به زمین و خدمات و حقوق زنان سرپرست خانوار اشاره کرد.

در سال۱۹۹۶ و در اجلاس هبیتات ۲ در شهر استانبول حاصل دو دهه تلاش کمیسیون مورد نقد و بررسی قرار گرفت. راهبرد این اجلاس با عنوان «مسکن مناسب و کافی برای همه و توسعه پایدار سکونتگاه­ها» مورد تصویب قرار گرفت. از اهم مباحث این نشست می­توان به ” تأمین امنیت سکونت” و ” نظام مدیریت شهری مطلوب” اشاره کرد. از اقدامات دیگر در در چند سال اخیر و در ادامه روند فوق می­توان به نمونه­های زیر اشاره کرد:

۱- کنفرانس جهانی فلورانس با عنوان «روند رو به گسترش فقر شهری» در سال ۱۹۹۷ و تأسیس نهاد جدیدی به نام «همایش جهانی درباره فقر شهری، ایفاپ » که هدف از آن، ایجاد چارچوب و بستری برای پدید آوردن آگاهی و مبادله تجربه در زمینه­ مبارزه با فقر شهری است. راهبرد جدیدی که ایفاپ مطرح کرده، «شهرهای فراگیر » است.

۲- برنامه مشترک بانک جهانی و هبیتات با عنوان « ائتلاف شهرها» در سال ۱۹۹۹، که شالوده آن بر اساس همکاری جهانی، و اهداف اصلی آن، افزایش فعالیت­ها در زمینه بهسازی نواحی فرودست شهری، سکونتگاه­های غیررسمی و حاشیه­ای، و نیز یاری رساندن به شهرهای کشورهای در حال توسعه به منظور بهبود وضعیت عمومی نظام مدیریت شهری است.

۳- بیست و پنجمین نشست ویژه­ی مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۰۱، درباره سیاست­های تأمین مسکن و توسعه شهری در شهر نیویورک با نام استانبول به اضافه پنج( استانبول بعد از پنج سال) به منظور ارزیابی روند پیشرفت‌های به دست آمده در زمینه­ مبارزه با فقر و تأمین سرپناه (جواهری پور و داورپناه، ۱۳۸۹: ۹۴-۸۲).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول شماره ۱ ترتیب زمانی اقدامات انجام یافته در خصوص توسعه سکونتگاه­های شهری و اهداف و راهبردهای آن را نشان می‌دهد.

جدول شماره ۲-۱: ترتیب زمانی اقدامات انجام یافته در خصوص توسعه سکونتگاه‌های شهری و اهداف و راهبردهای آن
آدرس سایت برای متن کامل پایان نامه ها
اقداماتاسناد پشتیباناهداف و راهبردهاتأسیس کمیسیون اسکان بشر—-پاسخگویی و یافتن راه­حل­هایی برای معضلات حل نشده توسعه شهریتأسیس مرکز اجرایی کمیسیون اسکان بشر Habitat))اعلامیه ونکوور؛سرپناه، فقر و نیازهای پایه (بانک جهانی ۱۹۸۰)؛

ارزیابی بانک جهانی از طرح های زمین و خدمات (۸۳-۱۹۸۱) ؛ خدمات پایه (یونیسف)

ارتقاء و بهبود وضعیت سکونتگاه­ها و کمک به پایداری آنها از لحاظ اجتماعی، محیطی و تحقق راهبرد سرپناه مناسب برای همه؛

به رسمیت شناختن بخش غیررسمی؛

ارتقاء و بهبود سکونتگاه­های غیررسمی؛

طرح های تأمین زمین و خدمات؛ پرداخت یارانه زمین و مسکن.

نام­گذاری سال ۱۹۸۶ به عنوان سال جهانی تأمین سرپناه برای افراد بی­خانمان

International Year of Shelter for the Homeless

 

راهبرد جهانی تأمین سرپناه تا سال ۲۰۰۰

Global Shelter Strategy to the Year 2000

 

جلب توجه و مشارکت جامعه جهانی در تأمین سرپناه برای افراد بی­خانمانتأکید بر رویکرد توانمند سازی؛ بهبود مدیریت شهرها با تأکید بر مشارکت بخش خصوصی و عمومی؛ تأمین مالی مسکن؛ ظرفیت سنجیاجلاس جهانی سران کشورها درباره زمین

( ریودو ژانیرو- برزیل )

منشور ۲۱

Agenda 21

تأمین مسکن مناسب برای همه؛ بهبود وضعیت سکونتگاه­ها و محدوده­های فقیر نشین؛ توسعه منابع انسانی و ظرفیت سازی Capacity Bulding؛

تمرکز زدایی و تفویض اختیارات به مقامات محلی

نشست جهانی برای توسعه اجتماعی

( کپنهاگ- دانمارک )

بیانیه کپنهاگتأکید بر شکل مشخص موضوع فقر شهری یا پدیده­ شهری شدن فقر در دهه ۹۰سمینار جهانی چالش شهرهای غیررسمی

( شهر بلو هوریزونته- برزیل )

——اهمیت نقش محوری شهرها؛ تدوین سیاست شهری؛ محوریت نقش شهرداری­ ها؛ تأکید بر دسترسی گروه های کم درآمد به زمین و خدمات؛ حقوق زنان سرپرست خانوار

 

گردهمایی جهانی درباره­ی فقر شهری

شهر رسیف- برزیل

بیانیه رسیفتأکید بر توانمند سازی و ضرورت مبارزه با فقر شهریاجلاس هبیتات ۲ Habitat 2

( استانبول- ترکیه )

سرپناه برای همه : توانمندی­های سیاست مسکن در اجرای منشور هبیتاتمسکن مناسب برای همه و توسعه سکونتگاه‌ها؛

تامین امنیت سکونتSecurity of Tenure

نظام مدیریت شهری مطلوب

کنفرانس جهانی روند رو به گسترش فقر شهری

( فلورانس- ایتالیا )

 

تأسیس نهاد جدیدی به نام همایش جهانی درباره فقر شهری ( ایفاپ )

International Forum for Urban Poverty (IFUP)

——ایجاد چارچوب و بستری برای پدید آوردن آگاهی و مبادله تجربه در زمینه مبارزه با فقر شهری؛

شهرهای فراگیر، راهبرد جدید پیشنهادی ایفاپ؛

تأکید ویژه ایفاپ بر فناوری اطلاعات و ارتباطات ویژه ICT و دسترسی گروه­های گوناگون به آن.

برنامه مشترک بانک جهانی و هبیتات با عنوان   ائتلاف شهرها City Alliance——افزایش فعالیت در زمینه بهسازی نواحی فرودست شهری، سکونتگاه­های غیررسمی و حاشیه­ای؛

یاری رساندن به شهرهای کشورهای در حال توسعه به منظور بهبود وضعیت عمومی نظام مدیریت شهری.

نشست ویژه مجمع عمومی سازمان ملل درباره­ی سیاست­های تأمین مسکن و توسعه شهری به نام استانبول به اضافه ۵

( نیویورک- آمریکا )

——تأمین سرپناه مناسب؛ توجه بیش از پیش به رویکردهای هماهنگ و مشارکتی در برنامه ریزی شهری؛ تأکید بر نقش فزاینده اقتصادی شهرها در فرآیند جهانی شدن؛ تحقق راهبرد شهر بدون آلونک؛ تأکید بر ضرورت انتقال تجربه های موفق به ویژه در زمینه صندوق های تأمین مالی خرد.

ترتیب زمانی
سال ۱۹۷۶
سال ۱۹۷۷
سال ۱۹۸۶
سال ۱۹۸۸
سال ۱۹۹۲
سال ۱۹۹۵
سال ۱۹۹۵
سال ۱۹۹۶
سال ۱۹۹۶
سال ۱۹۹۷
سال ۱۹۹۷
سال ۲۰۰۱

مأخذ: نگارنده: ۱۳۹۳٫

۲-۲-۲- گرایش­های شهرنشینی و سکونتگاه­های غیررسمی در ایران

بررسی­های شهر­نشینی جدید ایران، نشان از وجود دو دوره متمایز دارد؛ دوره اول؛ از سال ۱۳۰۰ شروع شده و تا سال ۱۳۴۰ و شروع اصلاحات ارضی ادامه می­یابد و دوره دوم؛ مربوط به دوره پس از اصلاحات ارضی است که از دهه ۴۰ شروع شده تا به امروز ادامه دارد و اساسی­ترین مشکلات شهرنشینی ایران مربوط به این دوره می‌باشد. به گونه­ای که در این دوران افزایش مهاجرت­ها و رشد بدقواره شهرهای بزرگ و متوسط عوارض بسیاری را پیش روی قرار داد.(حسامیان،۱۳۶۳:۱۷). پیش بینی سازمان ملل درباره جمعیت شهرنشین ایران، بیانگر آن است که ایران تا سال ۱۴۰۵ یک جامعه شهر نشین خواهد بود به طوری که حدود ۷۵ درصد از جمعیت آن در نقاط شهری ساکن خواهند بود. این رقم تقریباً مساوی نرخ شهرنشینی در کشورهای توسعه یافته (۷۹ درصد) و بیشتر از نرخ شهرنشینی در جهان (۵/۶۰ درصد) است.(درکوش،۱۳۸۰). آمار موجود حاکی از آن است که جمعیت شهری در ایران شتاب فزاینده­ای داشته است. به طور مثال، طی دو دهه یعنی از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۷۵ جمعیت شهری از ۸/۱۵ میلیون نفر به ۸/۳۶ میلیون نفر رسیده یا ۳/۲ برابر شده است (اطهاری،۱۳۸۲:۵۳).

تا قبل از اینکه برنامه‌ریزی شهری در ایران به طور رسمی رایج گردد و برنامه ­ریزی­های مسکن در دستور کار قرار گیرند مشکلی به نام سکونتگاه­های غیررسمی در ایران مد نظر برنامه‌ریزان نبوده است. چون این معضل به صورت امروزی و حاد مطرح نبوده است و ضوابط مربوط به سکونتگاه­های غیررسمی تعریف نشده بودند تا این پدیده قابل تفکیک باشد. (اطهاری،۱۳۸۲:۵۱). مطالعات کارشناسان، آغاز مهاجرت و نطفه­های مربوط به سکونتگاه­های غیررسمی در ایران را مربوط به سالهای ۳۲-۱۳۲۰ می­دانند (حاج یوسفی،۱۳۸۲:۱۷۹) بر اساس آمار ارائه شده از سوی سازمان‌های متولی، حداقل یک هفتم جمعیت شهری ( حدود ۶ تا ۷ میلیون نفر در سکونتگاه­های غیررسمی زندگی می­ کنند. بر همین اساس حدود سه چهارم سکونتگاه­های غیررسمی در ده شهر بزرگ کشور اسکان دارند و پیش ­بینی می­شود در ده سال آینده جمعیت اسکان­های غیررسمی به دو برابر ( یک چهارم جمعیت شهری ) افزایش یابد. در کل، شکلی که سکونتگاه­های غیررسمی در ایران به خود می‌گیرد متمایز از سایر کشورهای جهان سوم می‌باشد و عواملی چند این پدیده را تعدیل کرده­اند. از جمله؛ وجود ثروت خدادادی (نفت) در ایران و درآمدهای سرشاری که به صورت کاذب طی دهه ۱۳۵۰، بازار خدماتی وسیعی را به وجود آورد و برای مدتی درآمد نسبتاً بالا را برای ساکنین شهرها پدید آورد. عامل دوم، وقوع انقلاب اسلامی بود که در اوایل انقلاب شدت حاشیه نشینی را تعدیل کرد. عامل نهایی مربوط به اهمیت روانی است که داشتن یک سرپناه برای یک فرد به وجود می­آورد و اهمیتی که خانه و چهار دیواری در فرهنگ ایرانیان حائز آن است (پیران،۱۳۶۶: ۵۸) به طور کلی، شهرنشینی و سکونتگاه­های غیررسمی از ویژگی­های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران تأثیر پذیرفته و شکلی متمایز را به وجود آورده است که در مواجهه با این پدیده، توجه به این ویژگی­ها عامل موفقیت طرح­های بهبود شرایط این سکونتگاه­ها خواهد بود.

لزوم حل مشکل سکونتگاه­های غیررسمی در ایران به لحاظ جایگاه قانونی نیز از اهمیت خاصی برخوردار بوده است؛ به طوری که در اصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر ایجاد محیط مساعد رشد فضایل اخلاقی و رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه تأکید شده است. همچنین بر اساس اصل سی­و­یکم، داشتن مسکن متناسب با اولویت نیازمندترین­ها حق هر فرد و خانواده است. اصول فوق نشان­دهنده اهمیت و جایگاه تأمین محیط امن برای زندگی و سرپناه مناسب برای هر فرد است.

در سال‌های پس از انقلاب با افزایش مهاجرت به شهرها و به دنبال آن گسترش سکونتگاه­های غیررسمی در حاشیه شهرها و تبعات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و نیز کالبدی آن، لزوم چاره جویی برای حل مشکلات این سکونتگاه­ها را بیش از پیش آشکار ساخت که اقدامات ذیل بر آن اساس صورت گرفت.

۱- مصوبه شهریورماه سال۱۳۸۱ مجمع تشخیص مصلحت نظام؛ که بر پایه آن جلوگیری از توسعه حاشیه‌نشینی و ساماندهی این سکونتگاه­ها به عنوان یکی از محورهای سیاست‌گذاری کشور باید مورد توجه قرار گیرد.

۲- ماده ۳۰ قانون برنامه چهارم توسعه؛ که بر اساس آن ساماندهی بافت‌های حاشیه­ای در شهرهای کشور با رویکرد توانمندسازی ساکنین این بافت‌ها مد نظر قرار می­گیرد.

۳- تصویب سند ملی توانمندسازی وساماندهی سکونتگاه­های غیر رسمی*در سال ۱۳۸۲ که ضرورت تدوین آن از یک سو به فقدان برنامه و سیاست‌گذاری مشخص برای سکونتگاه­های غیر­رسمی در ایران، و از سوی دیگر به ضعف هماهنگی بخش­ها و اقدامات میان بخشی در این باره مرتبط است. این سند مرجع تعریف مشترک مسئله و تبیین اصول راهبردی و سیاست‌گذاری­های بخشی تا پایان برنامه سوم و زمینه ساز تعیین اهداف و راهبردها و سیاست­های برنامه چهارم توسعه کشور و طرح قوانین و مقررات مورد نیاز برای اجرای سیاست­ها و تدوین راهکارهای مرتبط خواهد بود (خبرنامه، ۲۸:۱۳۸۸)

* این سند در جلسه ­ی  مورخ ۱۹/۱۱/۸۲ هیئت وزیران و به پیشنهاد وزارتخانه­های  مسکن و شهرسازی و کشور تصویب شد.

Be the first to comment

Leave a Reply

ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد


*