نظریه‌های مورد استفاده در امر پیشگیری از اعتیاد

نظریه‌های مورد استفاده در امر پیشگیری

2-8-1 نظریه بی‌هنجاری:

دراین نظریه. که ریشه در نظریات امیل دورکیم، جامعه‌شناسی فرنسوی دارد به عواملی اصلی تضعیف معیارها و هنجارهای اجتماعی پرداخته و چنین مطرح می‌شود که سستی ارزشیها و هنجارهای اجتماعی- فرهنگی موجب روی آوردن افراد به مواد مخدر و اعتیاد می‌شود. تحولات سریع صنعتی- اقتصادی و به تبع آن تغییرات سریع در گستره اجتماعی مانند شهرنشینی، نوسازی، تضعیف باورها، ارزشی‌ها و سنت‌های فرهنگی مذهبی، ملی و موروثی، متزلزل شدن ساختار سنتی خانواده، همه موجب تغییر در هویت افراد شده و باعث می‌شوند تا رفتار سنتی آنات تغییر نماید. جالب توجه این که پیشرفت بر گسترش شاخص‌های توسعه که خود، گواهی بر تغییر جوامع سنتی هستند، رابطه مبتنی با میزان شیوع مواد مخدر دارندو مثلاً به نظر می‌رسد در شهرها مصرف مواد مخدر بیش از روستاهاست. یا در خانواده‌هایی که در معرض نوگرایی قرار داشته و بافت سنتی خود را از دست داده یا در حال از دست دادن هستند، اعتیاد رایجتر است. (باوی ساسان، 1388)

2-8-2 نظریه انزواطلبی مرتون:

این نظریه روایت دیگری از نظریه بی‌هنجاری است و بی‌شباهت به نظریه پیرامون‌گرایی که اخیراً رواج گستردهای یافته، نیست طبق این نظریه، چون جوامع مدرن اغلب به موفقیت فردی اصالت داده و کسب آن در گروه مشارکت فعال اجتماعی، داشتن کار مفید بهره‌مندی مناسب از ثروت مادی، سواد مناسب با موفقیت اجتماعی فرد و غیره است محرومیت از هریک از این‌ها به پیرامونی شدن و انزواطلبی فد منجر می‌شود و در چنین شرایطی یا در شرایطی که فرد خود را با نگرش‌ها، باورها، ارزش‌ها و هنجارهای حاکم بر جامعه بیگانه می‌یابد و یا حداقل خود را با آنها یگانه نمی‌یابد از جامعه جدا شده ودر انزواطلبی بیشتر قرار می‌گیرد این قبیل افراد عموماً کسانی هستند که یا قادر به تطابق خو با محیط نیستند ویا از تطبیق محیط با خود ناتوانند و بنابراین برای گریز از این موقعیت به مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی روی می‌آورند جالب آنکه همین راه فرار خود عامل مهم در تقویت پیرامونی شدن این افراد است افرادی که احساس موفقیت نمی‌کنند اغلب تنگدست و فقیر یا بی‌کارند سواد کافی یا موقعیت اجتماعی مناسب ندارند درگیر روابط به خانوادگی هستند یا حتی در صورت فقدان مشکلات مذکور، ارزش‌های حاکم بر جامعه را قبول ندارند بیشتر در معرض انزواطلبی و احتمالاً سوء مصرف مواد مخدر هستند چرا که یکی از مهم‌ترین دلایل انزواطلبی تغییر برداشت خود از واقعیت از طریق مصرف این گونه مواد است و معمولاًمصرف داروهای‌روان‌گردان را یکی از راههای فرار از واقعیت مطرح می‌کنند. (همان‌منبع)

2-8-3 نظریه برچسب زنی

این نظریه بیشتر درنوشته‌های بکر به چشم می‌خورد که به تعامل گرایی یا روابط متقابل نمادین پرداخته است. این نظریه معقتد است که تفکر و رفتار افراد مبتنی بر پیام‌هایی است که ازمحیط اطراف خود و از جمله از مردم کسب می‌کنند این نظریه نیز مانند دو نظزیه قبلی واکنش افراد نسبت به محیط خود را مبنای رفتار آنها قرار می‌دهند طبق این نظریه ساختار افراد درچارچوب توقعات و انتظارات دیگران از آنها شکل می‌گیرد در زمینه اعتیاد به مواد مخدر چنین مطرح می‌شود که نمادها، علائم، توقعات و رفتار کسانی که معتاد نیستند و می‌توانند به قول گیدنز تعاریف اخلاقی متعارف را به دیگران به قبولانند و به صورت رسمی یا غیررسمی نمایند، نیروهای نظم و قانون هستند. منابع اصلی برچسب زنی را فراهم می‌آورند مثلاً با بروز علائمی از قبیل رنگ پریدگی، چشمان خمار، سست راه رفتن، شخص معتاد شناسایی می‌شود و اگر تلقی دیگران این باشد که اعتیاد جرم است شخص معتاد نه تنها از سوی جامعه طرد می‌شود بلکه از ابتدایی‌ترین حقوق اجتماعی اش نیز محروم می‌شود در مصاحبه با معتادان به مواردی از این نوع برخوردار می‌شود که چنین را عامل اضطراب انزواطلبی ترس، صرف‌نظر کردن ازحقوق اجتماعی و غیره می‌دانستند طبق این نظریه برچسب زنی هم باعث جدایی فرد از جامعه و رانده شدن او به پیرامون می‌شود و هم موجبات تقویت گرایش او به اعتیاد را فراهم می‌آورد. (همان منبع ص:189).

  دو دسته از عوامل موثر بر سازگاری

2-8-4 نظریه انتقال فرهنگی:

این نظریه به نظریه خرده فرهنگ‌ها نیز معروف است و در زمینه مصرف و سوء مصرف مواد مخدر این گونه مطرح می‌کند خرده فرهنگی که بعضی از مردم به آن تعلق دارند در برگیرنده بینش ارزش‌ و هنجارهای معینی است که به نحوی مصرف و گاهی سوء مصرف مواد را مجاز شمرده و یا با اغماض از کنار آن می‌گذرد برای نمونه خرده فرهنگی وجود دارد که استفاده از داروهای غیرپزشکی مثلاً تریاک رامجاز می‌شمارد اگرچه امروزه کمبود پزشک دارو تا حدود زیادی در ایران حل شده و به مسائل بهداشتی نیز توجه می‌شود و مردم مجبور به استفاده از تریاک برای تسکین درد و رفع بیماری خود نیستند هنوز خرده فرهنگ استفاده از تریاک برای درمان انواع بیماری‌ها در بین اقشار خاص از مردم رایج است تا جایی که برای تسکین درد در کودکان نیز به کار برده می‌شود در ضمن برای هر دردی هرقدر هم مزمن باشد بوسیله افرادی پزشک نما فوراً تریاک تجویز می‌شود بدون اینکه بفهمند چه تأثیر نامطلوبی دارد و عوارض جسمی آن چیست و حتی بی‌توجه به این که رهایی از درد موقتی است و ادامه استفاده از آن شخص را معتاد خواهد کرد به همین دلیل هنوز نوعی اعتیاد طلبی به تریاک درایران به خصوص در میان بزرگسالان و پیرامون وجود دارد گاه مصرف مواد مخدر از دیدگاه فرد فرهنگی خاص جنبه مذهبی می‌یابد و درمراسم مذهبی از آن استفاده می‌شود مثلاً گروهی از هندی‌ها نه فقط تریاک را دارویی آسمانی و شفا بخش و بهترین مسکن دردهای جسمانی می‌دانند معتقدند تریاک تأثیر معنوی بسیار قوی دارد و موجب دور شدن پلیدهای انسان ازجمله خشم، غضب، حسد، هوی و هوس نفسانی می‌شود. (باوس ساسان، 1388ص:190).

  مفهوم و تعاریف کیفیت زندگی کاری از منظر روانشناختی

2-8-5 نظریه تعهد به رسوم، قواعد و تعلق اجتماعی:

نظریه کنترل اجتماعی الیوت و الگوی رشد اجتماعی‌ها و کینز و ویس بر نقش تعلق عاطفی با همسالان به عنوان مهم‌ترین علت مصرف مواد تاکید می‌کنند این نظریه‌ها عمدتاً براساس نظریات جامعه‌شناسی کلاسیک کنترل بنا شده‌اند دراین نظریه‌ها چنین فرض می شود که رفتارهای اجتماعی در اکثرمردم وجود دارد ولی این رفتارها تحت تأثیر پیوندهای قوی فرد با اجتماع خانواده، مدرسه و مذهب کنترل می‌شوند این در حالی است که در بعضی ازنوجوانان ضعف رسوم و قواعد موجب می‌شود که وی چندان فشاری را در پیروری از معیارهای مرسوم رفتاری احساس نکند در این نظریات فقدان تعهد به اجتماع و ارزش‌های آن و عدم وجود موسسات و عوامل تسهیل کننده فراینده جامعه پذیری نظیر مدارس و مذهب از مصادیق مهم این نظریه است بنابراین نوجوانی با چنین ویژگی‌هایی ارزش‌ها و معیارهای مورد قبول جامعه را درونی نمی‌کنند و در واقع چنین افرادی احتمال بیشتری دارد که با همسالانی احساس پیوند و وفاداری نمایند که ماده مخدر استفاده می‌کنند. (همان منبع ص192).

2-8-6 نظریه کنترل اجتماعی:

این دیدگاه در مورد علل سست شدن تعهد فرد به جامعه و تعلق شکننده به الگوهای نقش بیان می‌دارد که فشار یا فرسودگی براثر فاصله بین آرزوهای نوجوانان و برداشت او از فراهم بودن شرایط لازم برای دست‌یابی به آن آرزوها تحقق پیدا می‌کند براساس این دیدگاه نوجوانان که به دلیل شرایطی نامساعد تربیتی و شغلی به امیدها آرزوها، اهداف تحصیلی و شغلی خویش نرسیده است نسبت به اجتماع و ارزش‌های آن تعهدی احساس نکرده و بیشتر به سوی همسالان منحرف که مصرف مواد را تشویق می‌نمایند گرایش پیدا می‌کنند علاوه براین اگر نوجوان ارتباط صمیمانه‌ای با والدین نداشته باشد فشار درون خانواده دلبستگی نوجوان را به خانوده‌ای که معمولاً مخالف مصرف مواد است تضعیف می‌کند و به نوعی سبب گرایش به همسالانی می‌شود که معمولاً مشوق مصرف مواد هستند. فارینگتون بی‌نظمی اجتماعی را عاملی که بیان‌گر ضعف یا فروپاشی نمادهای اجتماعی است می‌داند به گونه‌ای که ناتوانی این موسسات در کنترل رفتار شهروندان زمینه‌های گسترش مشکلاتی نظیر اعتیاد را فراهم می‌سازد بر این اساس اگر نوجوانان در محله‌هایی زندگی کند که جرم و بی‌کاری در آن زیاد باشد مدارس کفایت لازم را ندارند و نهادهای اجتماعی هم عملکرد ضعیفی دارند او نیز به ارزش‌ها و قواعد اجتماعی پایبند نخواهد بود و احساس تعهدی نیز پدید نخواهد آمد همچنین احساس دلبستگی در خانواده از هم پاشیده و یا عدم وجود یکی از والدین و یا متارکه کمتر می‌باشد. (همان منبع ص194).

2-8-7 نظریه الگوی رشد اجتماعی:

هاوکینز و ویس طراحان این نظریه براین باورند که احساسی عدم تعهد نوجوانان به جامعه و قراردادهای آن و احساس عدم صمیمت با والدین و سیار الگوهای نقش باعث گرایش فرد به همسالان مصرف کننده مواد مخدر می‌شود در این نظریه تاکید برافراد، رشد اجتماعی و تعاملات اجتماعی آنهاست یعنی تاثیری که خانواده مدارس و همسالان بررفتار نوجوان دارند با رشد فردی نوجوان تغییر می‌نماید به طوری که والدین در سالهای پیش از مدرسه معلمان در سالهای مدرسه و پیش نوجوانی و همسالان در دوره نوجوانی بیشترین تاثیر را دارند براساس این دیدگاه اگر شرایط و فرصت کافی برای تقویت تعاملات نوجوان در خانه و مدرسه فراهم نشده باشد مهارتهای بین فردی و تحصیلی او برای تعاملات موفق و مطلوب در خانواده و مدرسه کم باشد و سرانجام تعاملات وی با والدین و معلمان ضعیف باشد نوجوانان بیشتر  به سوی همسالان مصرف کننده مواد روی می‌آورند. (گلپرور،1382 ص:239 ).

  علائم و نشانه های استرس و آثار ان بر دستگاه ایمنی

2-9 آسیب های سوء مصرف مواد مخدر

در جامعه شناسی مسائل و آسیب های اجتماعی سه مفهوم اساسی ساختار اجتماعی[1] ، شبکه روابط اجتماعی[2] و رفتار و عمل اجتماعی [3]مطرح است. بر این اساس می توان سوء مصرف مواد مخدر را نیز در سه سطح کلان، میانه و خرد بررسی کرد. همچنین می توان نطریه های مطرح شده را در این زمینه در این سه سطح قرار داد، به گونه ای که نظریه دورکیم و پارسونز در سطح کلان، نطریه های ساترلند و مرتون را در سطح میانه و نظریه استیون گلد در سطح خرد جای می گیرند. البته نکته اساسی آن است که دسته بندی این عوامل به صورت نطری است و هر یک از این عوامل را می توان در سطوح دیگر نیز قرار داد. البته بدیهی است که این سطوح در ارتباط متقابل با یکدیگر قرار دارند و هر یک از این سطوح هم اثر گذارند و هم اثرپذیر(آقا بخشی،1388).

2-10 عوامل تأثیرگزار در پیشگیری از مواد مخدر

1- خانواده                         2- مراکز تعلیم و تربیت            3- رسانه‌های عمومی

4- هنرمندان                       5- مبلغان مذهبی                     6- بازدارنده‌های قانونی

7- فعالیتهای جایگزین و پرکردن اوقات فراغت (اسعدی،1380).

الف: عوامل فردی محافظت کننده در برابر اعتیاد

– تقویت صفات شخصیتی مثبت

– آموزش مهارتهای زندگی و روشهای حل مسأله

– تصحیح نگرشها وباورهای غلط

– تقویت اعتقادات مذهبی

– شناخت ویژگیهای مراحل مختلف رشد

ب: عوامل خانوادگی محافظت کننده در برابر اعتیاد

– توجه به نیازهای اعضاء خانواده

– شیوه‌های تربیت کودک

– اهمیت انتخاب همسر

– آشنایی خانواده با نشانه‌های اولیه اعتیاد در فرزندان

ج: عوامل اجتماعی محافظت کننده در برابر اعتیاد

– نقش خدمات مشاوره‌ای و روانشناختی

– رهنمودهای مذهبی در پیگیری از آسیب‌های اجتماعی

– ویژگیهایی قانون مبارزه با مواد مخدر

– سودمندی ورزش و تفریحات سالم

– تدابیر نظام آموزشی در مصون سازی شاگردان

– ارائه الگوهای مطلوب اجتماعی(همان)

[1] Social Structure

[2]  Social Action

[3]  Social relation